Paweł zastał mnie przy szafie w przedpokoju. Na podłodze stały dwa kartony, a na stole leżała teczka z aktem notarialnym.
— Sprzedałaś mieszkanie? — powtórzył. — To mieszkanie po twojej ciotce?
— Tak.
— Bez rozmowy ze mną?
— Rozmawialiśmy o tym od miesięcy.
— Nie o sprzedaży! Obiecałem Julce, że będzie tam mieszkać.
Wyjęłam z szafy jego kurtki i złożyłam je na łóżku. Nie rzuciłam nimi, nie podniosłam głosu. Zwyczajnie zaczęłam pakować rzeczy, które od pięciu lat zajmowały połowę naszej szafy w poznańskim mieszkaniu.
Paweł spojrzał na kartony.
— Co ty robisz?
— Pakuję twoje rzeczy. Skoro uważasz, że możesz obiecywać komuś moje mieszkanie, może lepiej, żebyś na jakiś czas zamieszkał gdzie indziej.
— Przecież Julka potrzebuje miejsca. Dostała się na studia w Poznaniu.
— I znalazła pokój na Jeżycach. Sama mi o tym powiedziała.
Paweł zamilkł.
Trzypokojowe mieszkanie w kamienicy na Łazarzu odziedziczyłam po ciotce Halinie, siostrze mojej mamy. Nie było luksusowe. W kuchni stała stara kuchenka gazowa, a zimą w łazience parowały szyby. Za to miało wysokie sufity, drewniany parkiet i balkon, z którego widać było kasztanowiec rosnący na podwórzu.
Ciotka zostawiła mi je osiem lat wcześniej. Paweł nigdy się w nim nie zameldował. Nie płacił za remont ani czynsz. Kiedy po ślubie zaproponowałam, żebyśmy się tam przeprowadzili, powiedział, że nie chce mieszkać w cudzej kamienicy i że nasz obecny blok jest wygodniejszy.
Mieszkanie wynajęłam pani Irenie, emerytowanej nauczycielce. Mieszkała tam sześć lat. Gdy właścicielka poprzedniego lokalu wypowiedziała jej umowę, ciotka Halina zgodziła się, żeby została. Po jej śmierci kontynuowałam najem, choć kilka razy znajomi namawiali mnie, żebym podniosła czynsz do rynkowego poziomu.
Nie zrobiłam tego. Pani Irena płaciła regularnie, dbała o mieszkanie i co roku przynosiła mi słoik konfitury z wiśni.
Jesienią wspólnota zapowiedziała kosztowny remont dachu i instalacji. Pani Irena dowiedziała się, że nie będzie mnie stać na utrzymywanie mieszkania i opłacenie prac. Przyszła do mnie z notesem, w którym zapisywała wydatki. Powiedziała, że jej syn może pomóc w kredycie, jeśli zdecyduję się sprzedać lokal właśnie jej.
— Nie chcę pani wyrzucać — powiedziałam wtedy.
— A ja nie chcę pani zatrzymywać — odpowiedziała. — Ale jeśli pani sprzedaje, wolałabym wiedzieć pierwsza.
Rozmawiałyśmy długo. Zaoferowała mniej, niż mogłabym uzyskać na wolnym rynku, ale zapłaciła gotówką z oszczędności i niewielkiego kredytu. Ostatecznie przyjęłam jej propozycję. Cena wystarczała na moje długi, remont łazienki w naszym mieszkaniu i rezerwę na przyszłość. Dla pani Ireny oznaczała, że nie będzie musiała pakować całego życia do kartonów.
Paweł wiedział, że zamierzam sprzedać mieszkanie. Rozmawialiśmy o kosztach wspólnoty, podatku i o tym, czy lepiej poczekać do wiosny. Ani razu nie powiedział, że ma dla niego inny plan.
O Julce wspomniał dwa tygodnie wcześniej, kiedy wróciła z dokumentami z uczelni.
— Przydałoby jej się coś większego niż pokój — powiedział. — W mieszkaniu ciotki mogłaby mieszkać podczas studiów.
Spojrzałam na niego znad garnka z pomidorową.
— Przecież jest wynajęte.
— Pani Irena może się wyprowadzić.
— Dokąd?
— To już nie nasza sprawa.
Odpowiedziałam, że nie będę wyrzucać lokatorki, z którą mamy uczciwą umowę. Paweł wzruszył ramionami. Myślałam, że przyjął to do wiadomości.
Teraz, stojąc przy szafie, zrozumiałam, że nie przyjął. Po prostu uznał, że z czasem zmienię zdanie.
— Mogłaś przynajmniej poczekać — powiedział.
— Pani Irena czekała sześć lat. Mieszkała tam, dbała o lokal i płaciła czynsz. Nie miała obowiązku czekać, aż ty wymyślisz, komu możesz obiecać cudzy dom.
— To nie jest cudzy dom. Jesteśmy małżeństwem.
— Mieszkanie dostałam w spadku. Nie jest wspólne tylko dlatego, że nosisz moją obrączkę.
Paweł przetarł twarz dłonią.
— Julka jest moją córką. Chciałem jej pomóc.
— Mogłeś z nią porozmawiać i zapytać, czego potrzebuje.
— Pytałem. Powiedziała, że woli mieszkać blisko uczelni.
— To dlaczego obiecałeś jej mieszkanie?

— Bo chciałem, żeby wiedziała, że ma do czego wrócić.
Włożyłam do kartonu jego zimowe buty.
— Powinieneś był powiedzieć jej prawdę: że mieszkanie jest wynajęte i że nie należy do ciebie.
— Nie chciałem jej zawieść.
— Więc postanowiłeś zawieść mnie.
Paweł odwrócił się do okna. Przez dłuższą chwilę patrzył na mokry chodnik pod blokiem.
— Nie musimy się kłócić — powiedział w końcu.
— Nie kłócę się. Mówię ci, co zrobiłeś.
Wtedy zadzwonił dzwonek. Paweł poszedł otworzyć. W progu stała Julka z plecakiem i papierową torbą z piekarni.
— Tata, masz mój segregator? Zostawiłam go w samochodzie.
Zobaczyła kartony na podłodze.
— Co się stało?
Paweł spojrzał na mnie. Nie odpowiedział.
— Tata obiecał ci mieszkanie cioci Haliny — powiedziałam. — Sprzedałam je pani Irenie, która tam mieszka.
Julka otworzyła usta, ale nic nie powiedziała. Potem odwróciła się do ojca.
— Obiecałeś mi je?
— Chciałem ci pomóc.
— Ale ja mówiłam, że wynajęłam pokój.
— Pomyślałem, że mieszkanie byłoby wygodniejsze.
— Tato, ja nie chcę nikogo wyrzucać.
Paweł zacisnął szczękę. — Nikt nie mówi o wyrzucaniu.
— Przed chwilą powiedziałeś, że pani Irena może się wyprowadzić. Dokąd miałaby pójść?
Nikt nie odpowiedział.
Julka usiadła na krześle w przedpokoju. Torbę z piekarni postawiła obok siebie.
— Wiedziałam, że nie możesz sam decydować o tym mieszkaniu — powiedziała. — Ale myślałam, że rozmawiałeś z Ewą.
Paweł spojrzał na mnie. — Nie chciałem robić z tego problemu.
— Problem zrobił się wtedy, kiedy obiecałeś coś, co do ciebie nie należało — odpowiedziała Julka.
Poczułam, jak napięcie, które nosiłam od miesięcy, ustępuje. Nie dlatego, że Paweł dostał reprymendę. Dlatego, że jego córka nie pozwoliła mu udawać, że cała sprawa dotyczyła jej potrzeby.
Julka wyjęła z torby dwa rogale świętomarcińskie.
— Przywiozłam dla nas, ale widzę, że to chyba zły moment.
— Zostaw — powiedziałam. — Zjemy później.
Paweł patrzył na nią z zakłopotaniem. — Naprawdę nie chciałem nikomu zrobić przykrości.
— Wiem — odparła. — Ale czasem obiecujesz ludziom rzeczy, żeby poczuli się lepiej, a potem ktoś inny ma ponieść koszt.
Nie powiedziała tego złośliwie. W jej głosie było raczej zmęczenie, jakby ta cecha ojca nie była dla niej nowa.
Podałam jej segregator z półki. Podziękowała i została jeszcze chwilę. Powiedziała, że pokój wynajęła od studentki, która wyjeżdża na Erasmusa. Był mały, ale blisko tramwaju i miała własną kuchnię.
— Pani Irena zostaje? — zapytała.
— Tak. Kupiła mieszkanie.
— To dobrze.
Kiedy Julka wyszła, Paweł wrócił do kartonów.
— Nie wyrzucam cię — powiedziałam. — Potrzebuję, żebyś przez kilka dni zamieszkał u siebie albo u kolegi. Muszę zastanowić się nad tym, co się stało.
— Myślałem, że rozwiążemy to między sobą.
— Właśnie to próbuję zrobić. Ale nie mogę udawać, że wystarczy, jeśli powiesz: „Chciałem pomóc”.
Został jeszcze chwilę, potem wziął jedną torbę i wyszedł. Nie trzaskał drzwiami. Ja też go nie zatrzymałam.
Przez następny tydzień rozmawialiśmy tylko o praktycznych sprawach. Paweł nocował u swojego brata. Później poprosił mnie, żebyśmy spotkali się w kawiarni. Nie przyniósł bukietu ani nie zaczął od przeprosin. Przyszedł z kartką, na której zapisał pytania dotyczące wspólnego budżetu i tego, jak podejmujemy decyzje.
— Nie chcę, żebyś musiała się zastanawiać, czy obiecam komuś twoje rzeczy — powiedział. — I nie chcę, żebyś czuła, że musisz je chronić przede mną.
— Nie chodzi tylko o rzeczy. Chodzi o to, że uznałeś moją decyzję za przeszkodę, którą da się przeczekać.
— Rozumiem.
— I nie chcę, żeby Julka była wciągana między nas. Ona nie prosiła o to mieszkanie.
— Wiem. Rozmawiałem z nią. Powiedziała mi to samo.
Nie wrócił do domu tego samego dnia. Uzgodniliśmy, że przez jakiś czas będziemy się spotykać i rozmawiać, zamiast od razu udawać, że sprawa jest załatwiona. Po kilku miesiącach zaczęliśmy od nowa, ostrożniej niż wcześniej.
Pani Irena zaprosiła nas na kawę, kiedy skończyła przeprowadzać się z wynajmującej do własnego mieszkania. Nie była już młoda, a schody w kamienicy dawały jej się we znaki. Pokazała nam odnowioną kuchnię, w której zachowała stare kafle ciotki Haliny. Na parapecie stały doniczki z bazylią i pelargoniami.
— Nie zmieniłam za dużo — powiedziała. — Chciałam, żeby ciotka Halina nadal tu była, chociaż trochę.
W drodze powrotnej Paweł milczał. Potem powiedział:
— Dobrze, że jej sprzedałaś.
— Nie sprzedałam, żeby zrobić ci na złość.
— Wiem.
Julka urządziła swój wynajęty pokój prostymi półkami i używanym biurkiem z olx. Kiedy pierwszy raz zaprosiła nas na obiad, zrobiła makaron z pieczonymi pomidorami. Na lodówce przykleiła zdjęcie siebie z ojcem zrobione lata wcześniej na poznańskim jarmarku.
Jej mieszkanie było niewielkie, ale było jej wyborem. Mieszkanie po ciotce Halinie należało teraz do pani Ireny. A ja po raz pierwszy od dawna poczułam, że nie muszę usprawiedliwiać się z tego, co otrzymałam, ani udowadniać, że mam prawo sama decydować.
Paweł nauczył się, że obietnica dana w czyimś imieniu nie jest pomocą. Julka dowiedziała się, że może powiedzieć ojcu, czego naprawdę chce. A ja przestałam czekać, aż ktoś uzna moje „nie” za rozsądną odpowiedź.
